Αυγουστιάτικες Αναγνώσεις: Mike Davis, «Νεκρές Πόλεις».

«… Μελέτη του φόβου

Η 11η Σεπτεμβρίου ήταν, όντως, ένας αντίστροφος κοινωνικός εξορκισμός. Είναι σημαντικό να θυμηθούμε την ήδη φορτισμένη συλλογική ατμόσφαιρα, πριν ο Πραγματικός Τρόμος εμφανιστεί με τη μορφή ενός στόλου αεροπειρατών. Τα X-Files καθόρισαν τη δεκαετία του ’90 με τον ίδιο τρόπο που το Honeymooners είχε καθορίσει αυτή του ’50. Ήταν μια εποχή ανεξήγητης ανησυχίας. Παρόλο που τώρα μας φαίνεται για γέλια, εκατομμύρια άνθρωποι λέγεται ότι έτρεμαν μπροστά στη μεταφυσική απειλή των μαύρων ελικοπτέρων, των καταστροφικών αστεροειδών, των λυσσασμέ­νων εφήβων, των ανακτηθεισών αναμνήσεων, της νόσου του Λάιμ, των Σατανικών Νηπίων, της επιθετικής οδήγησης, του πυρετού Έμπολα, των κολομβιανών καρτέλ, των ιών των υπολογιστών και των Κινέζων πρακτόρων. Υπήρχε ομοφωνία ανάμεσα στους κοι­νωνικούς επιστήμονες και τους θεωρητικούς του πολιτισμού ως προς τη διάγνωση ότι οι Αμερικανοί υπέφεραν από οξεία υπο­χονδρία. Την αυγή του 2000, της Αποκάλυψης που ποτέ δεν συ­νέβη, είχε ήδη εμφανιστεί στους ακαδημαϊκούς κύκλους μια νέα μόδα, η «Μελέτη του φόβου» –ή αλλιώς «Κοινωνιοφοβία». Δεκά­δες αυθεντίες συζητούσαν πυρετωδώς για τη «δημοτικότητα της κουλτούρας των θεωριών συνομωσίας», την άφιξη της «κοινωνίας του κινδύνου», την «ερμηνευτική της υποψίας», την «επιδημία της παράνοιας», το «σύνδρομο του άδικου κόσμου» ή τον νεοανακαλυφθέντα ρόλο της αμυγδαλής ως «τον άξονα του φόβου [στον εγκέφαλο]».

Με τον καλύτερο τρόπο, ο Barry Glassner απομυθοποίησε συστη­ματικά μερικούς από τους πιο κοινούς μπαμπούλες –τους νεαρούς Αφροαμερικανούς, τα ναρκωτικά, την τρομοκρατική πολιτική ορ­θότητα και ούτω καθ’ εξής– που στοιχειώνουν σκόπιμα τον δρόμο προς τη δημόσια κατανόηση κοινωνικών προβλημάτων όπως η ανεργία, το κακό εκπαιδευτικό σύστημα, ο ρατσισμός και ο υπο­σιτισμός. Κατέδειξε προσεκτικά πώς οι φόβοι που ενσπείρουν τα ΜΜΕ είναι ένοχες «έμμεσες εκφράσεις» της άρνησης των νεο­φιλελεύθερων να αναμορφώσουν τις πραγματικές συνθήκες ανι­σότητας. Από το 1980, ο φόβος αποτέλεσε το κύριο μέσο για τη στροφή προς τον συντηρητισμό. Οι Αμερικανοί, κατά τη γνώμη του, «φοβόντουσαν λάθος πράγματα» και εξαπατούνταν από τα σημερινά αντίστοιχα εκείνης της διαβόητης ραδιοφωνικής μετά­δοσης του «Πολέμου των Κόσμων» από τον Όρσον Γουέλς. «Οι Αρειανοί δεν έρχονται», υπογράμμισε.8

Αλίμονο όμως, τελικά έχουν έρθει, κραδαίνοντας ξυράφια. Πα­ρόλο που στην «ουτοπία» του Αφγανιστάν και του Πακιστάν οι ταινίες απαγορεύονται, όπως και οι χαρταετοί και τα ακάλυπτα πρόσωπα των γυναικών, οι επιθέσεις στη Νέα Υόρκη και την Ουώσινγκτον οργανώθηκαν σαν επική ταινία τρόμου, με εξαιρετικά προσεγμένη σκηνοθεσία. Ο στόχος των αεροπειρατών ήταν να χτυπήσουν ακριβώς αυτό το ευάλωτο σύνορο μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας. Σε αντίθεση με τη ραδιοφωνική εισβολή του 1937, χιλιάδες άνθρωποι που άνοιξαν τις τηλεοράσεις τους στις 11/9 ήταν πεπεισμένοι πως η καταστροφή ήταν απλά η αναμετάδο­ση μιας φάρσας. Νόμιζαν πως έβλεπαν σκηνές από την τελευταία ταινία του Μπρους Γουίλις. Έκτοτε, οι ψευδαισθήσεις τους δεν έχουν υποστεί τέτοια ψυχρολουσία. Όσο πιο απίθανο το γεγονός, τόσο πιο οικεία η εικόνα. Το «Επίθεση στην Αμερική» και οι συ­νέχειές του, «Η Αμερική Αντεπιτίθεται» και «Η Αμερική Φρικά­ρει», συνεχίζουν να ξετυλίγονται σαν μια διαδοχή παραισθήσεων σε σελουλόιντ, καθεμιά από τις οποίες μπορεί να ενοικιαστεί από το κοντινότερο βίντεο-κλαμπ: Η πολιορκία, Ημέρα ανεξαρτησίας, Εκτελεστική πράξη, Το ξέσπασμα και ούτω καθ’ εξής. Εν τω μετα­ξύ, ο Τζωρτζ Μπους, ο οποίος διαθέτει μεγαλύτερο στούντιο, απα­ντάει στον Οσάμα μπιν Λάντεν, σαν ένας auteurπρος τον άλλο, με τις δικές του ορμητικές ευρυγώνιες υπερβολές.

Έχει γίνει, λοιπόν, η ιστορία μια απλή συρραφή προκατασκευα­σμένων τρόμων, που επεξεργάζονται οι σεναριογράφοι του Χόλ­λυγουντ στα εξοχικά τους; Σίγουρα αυτό είχαν κατά νου στο Πε­ντάγωνο, όταν συγκέντρωσαν μυστικά μια ομάδα από διάσημους σεναριογράφους, συμπεριλαμβανομένου του Spike Jonze (Στο μυαλό του Τζόν Μάλκοβιτς) και του Steven De Souza (Πολύ σκλη­ρός για να πεθάνει), για να «στύψουν τα μυαλά τους σχετικά με τρομοκρατικούς στόχους και εχθρικά σχέδια κατά της Αμερικής, και να προσφέρουν λύσεις σε αυτές τις απειλές». Αυτή η ομάδα εργασίας έχει τη βάση της στο Ινστιτούτο Δημιουργικής Τεχνο­λογίας, μια συνεργασία του στρατού με το Πανεπιστήμιο της Νό­τιας Καλιφόρνια, το οποίο εκμεταλλεύεται την τεχνογνωσία του Χόλλυγουντ για να αναπτύξει διαδραστικά πολεμικά παιχνίδια με πολύπλοκα σενάρια. Ένα από τα προϊόντα τους είναι το Real War, ένα βιντεοπαιχνίδι που εκπαιδεύει στρατιωτικούς διοικητές να «μάχονται εναντίον ανταρτών στη Μέση Ανατολή». Η προει­δοποίηση μιας ανώνυμης «ξένης υπηρεσίας πληροφοριών» προς το FBI στις 20 Σεπτεμβρίου για πιθανή επίθεση σε ένα μεγάλο χολλυγουντιανό στούντιο, ήταν η τελευταία στροφή σε μια ταινία Möbius που συνύφαινε την εξομοίωση με την πραγματικότητα και τανάπαλιν.

Η ατέρμονη ανοικειότητα

Ο σκεπτικισμός από μόνος του μοιάζει αδύναμος να αφαιρέσει τη φανταστική μάσκα που φοράνε τα γεγονότα αυτά. Όταν οι υποχόνδριοι αρρωσταίνουν από τους χειρότερούς τους φόβους, βιώνουν έναν υπαρξιακό αποσυντονισμό. Βλέποντας τον Νότιο Πύργο του Παγκόσμιου Κέντρου Εμπορίου να καταρρέει, το παι­δί ενός φίλου μου αναφώνησε: «Μα αυτό δεν είναι πραγματικό, όπως είναι τα αληθινά πράγματα». Ακριβώς. Ούτε δίνει την αί­σθηση του πραγματικού, όπως τα αληθινά πράγματα. Υπάρχει, φυσικά, μια κατάλληλη ονομασία γι’ αυτή τη μεταφυσική αίσθηση της εισβολής του φανταστικού στο πραγματικό. Ο Φρόυντ έγρα­ψε: «Όταν ο διαχωρισμός μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας αναιρείται, συχνά και εύκολα προκύπτει ένα ανοίκειο αποτέλεσμα, όπως όταν κάτι, που μέχρι τώρα θεωρούσαμε φανταστικό, εμφανίζεται μπροστά μας στην πραγματικότητα».

Βέβαια, δεν είμαι σίγουρος ότι ο Φρόυντ περίμενε μια τέτοια Βαλπουργία Νύχτα ανοίκειων αναδιπλώσεων και επαναλήψεων. Η Ισραηλινή ψυχαναλύτρια Yolanda Gampel, ειδήμων στο κληρο­δότημα της δεύτερης γενιάς του Ολοκαυτώματος, έχει ασχοληθεί με αυτή την πιο ακραία κατάσταση, την οποία ονομάζει «ατέρμονη ανοικειότητα». Είναι μια συνθήκη –η οποία ίσως τώρα εξαπλώ­νεται μαζικά– που σφετερίζεται τις ζωές όσων στάθηκαν μάρτυ­ρες μιας «εντυπωσιακής, απίστευτης και εξωπραγματικής πραγ­ματικότητας», όπως οι μαζικές δολοφονίες. «Δεν πίστευαν πλέον τα ίδια τους τα μάτια: δυσκολεύονταν να διαχωρίσουν αυτή την εξωπραγματική πραγματικότητα από την ίδια τους τη φαντασία. [Επιπλέον] μια τέτοια επίθεση στο όριο μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας γίνεται τραυματική από μόνη της και οδηγεί το άτομο σε τεράστιο φόβο σχετικά με τις σκέψεις και τις προσδοκίες του.»

Αναμφίβολα, υπάρχει ακόμα ένας μεγάλος, αν και ίσως βραχύβι­ος, όγκος παλιομοδίτικης υστερίας. Από τη στιγμή που ο δήμαρχος του Σικάγο πρέπει να καθησυχάσει τηλεοπτικά τους πολίτες του ότι μια κουταλιά γκουακαμόλε στο πεζοδρόμιο δεν είναι κάποιος θανατηφόρος εξωγήινος οργανισμός, επιστρέφουμε στο βασίλειο των γνωστών πανικών, όπως οι ραδιοφωνικοί Αρειανοί του Γου­έλς στο Νιου Τζέρζι ή ο «βομβαρδισμός» του Λος Άντζελες από τους Ιάπωνες μετά το Περλ Χάρμπορ. Όταν όμως η υστερία υπο­χωρεί, το ανοίκειο πιθανότατα θα επιβιώσει, όπως εξηγεί η Γκά­μπελ, «όχι ως σύμπτωμα, συμπεριφορά ή νευρωτική εκδήλωση» αλλά ως «βιωμένη εμπειρία»: ένα μόνιμο προαίσθημα που μετα­τρέπει τον αστικό χώρο σε δυνητικό Σημείο Μηδέν….»

**Απόσπασμα από το βιβλίο «Νεκρές Πόλεις» του Mike Davis, Εκδόσεις «ΤΟΠΟΒΟΡΟΣ», 2011, Επιμέλεια Μετάφρασης: Ελένη Μπούρου και Γιάννης Γαλιάτσος.

Το βιβλίο «Νεκρές Πόλεις» κατά την γνώμη μας πραγματεύεται κάτι παραπάνω από αυτό, που ορίζεται ως αλλοτρίωση των πόλεων, αυτονόητα έξωθεν επιβεβλημένη. Η ανάλυση του συγγραφέα είναι πιο ενδοσκοπική, πιο εσωτερική, ωστόσο εμφανώς εξωτερικεύουσα, περιστρεφόμενη γύρω από την κυκλική ροή της ιστορικότητας ή καλύτερα της επαναληπτικής των γεγονότων αποδόμησης του αστεακού τοπίου.

-Τι ρόλο παίζει αλήθεια σε όλη αυτή την ομοιάζουσα πορεία διαφορετικών γεωγραφικών οριοθετήσεων η διάσταση του χρόνου και της μνήμης;

-Πού βρίσκεται και πώς ορίζεται το σημείο μηδέν;

-Πόσοι συνειρμοί χωρούν στη λεκτική αποτύπωση του φαινομένου της συλλογικής θυματοποίησης;

-Πόσες και ποιες απαντήσεις χωρίζουν την αρμονία του κοινωνικού γίγνεσθαι από τις διαχωριστικές γραμμές των απαγορεύσεων και της καταστολής;

Θύμα δεν είναι μόνον αυτός/η, που προσβάλλεται, στιγματίζεται από μία απώλεια ή πονάει… Θύμα είναι και αυτός/η, που φοβάται, κυριευόμενος/η από κατασκευασμένους αέναους ηθικούς πανικούς του τότε… και του σήμερα…

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Μετααναγνώσεις

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s