Δήμητρα Κογκίδου: «Το σχολείο ως πολιτισμικό πλαίσιο κατασκευής έμφυλων ταυτοτήτων και ως ένα προνομιακό πεδίο για την άρση του σεξισμού»

Ένα ξανθό Κορίτσι με οφέλειες Προφίλ στέκει σκεπτικό

Το περιεχόμενο της παρούσας Εισήγησης, όπως αναδημοσιεύεται εκ μέρους μας με θέμα:  «Το σχολείο ως πολιτισμικό πλαίσιο κατασκευής έμφυλων ταυτοτήτων και  ως ένα προνομιακό πεδίο για την άρση του σεξισμού» αναπτύχθηκε προφορικά από την κα Δήμητρα Κογκίδου, Καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης και Κοσμητόρισσα της Παιδαγωγικής Σχολής στο ΑΠΘ στο πλαίσιο του Συνεδρίου «Εκπαίδευση για την ισότητα στα φύλα», που διοργανώθηκε από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο της Κύπρου την Παρασκευή 24 και το Σάββατο 25 Μαΐου 2012.

Το σχολείο ως πολιτισμικό πλαίσιο κατασκευής έμφυλων ταυτοτήτων και  ως ένα προνομιακό πεδίο για την άρση του σεξισμού

(προφορική εισήγηση)

 Δήμητρα Κογκιδου, Καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης  Κοσμητόρισσα της Παιδαγωγικής Σχολής στο ΑΠΘ

Το «έμφυλο καθεστώς» της εκπαίδευσης

Η εκπαίδευση, ως θεσμός, αποτελεί χώρο όπου διαμορφώνονται πρακτικές φύλων και έχει και η ίδια φύλο. Η σχηματοποίηση όλων των έμφυλων σχέσεων μέσα σ’ ένα θεσμό θα μπορούσε να ονομαστεί το «έμφυλο καθεστώς του». Η εκπαίδευση είναι ένας οργανισμός  με  γραφειοκρατικό /εξουσιαστικό πρότυπο διοίκησης που λειτουργεί με βάση τις αρχές του  ηγεμονικού ανδρισμού. Μέσα σε αυτό το  πλαίσιο οι μαθητές και οι μαθήτριες διαπραγματεύονται τις δικές τους ταυτότητες,  εργάζονται εκπαιδευτικοί, οι οποίοι/ες, επίσης, είναι  έμφυλα υποκείμενα και  μέσα από ποικίλες συμπεριφορές τους  επηρεάζουν τη σχολική ζωή.

Τα φυλετικά καθεστώτα –όπως η εκπαίδευση -είναι ιστορικά προϊόντα και υπόκεινται σε αλλαγές Κατά συνέπεια, οι ταυτότητες που διαμορφώνονται σε αυτά δεν είναι στατικές, αλλά υπόκεινται σε συνεχείς αλλαγές. Η εκπαίδευση, ως θεσμός, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία  διαπραγμάτευσης  και εξέλιξης των ταυτοτήτων μέσα από συγκεκριμένες εκπαιδευτικές  πρακτικές – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οτιδήποτε διαδραματίζεται μέσα στο σχολείο είναι αποτέλεσμα μόνον της εκπαιδευτικής διαδικασίας.  Αυτά που συμβαίνουν στο πλαίσιο της εκπαίδευσης, επηρεάζονται και από τους κυρίαρχους/ηγεμονικούς Λόγους που βρίσκονται εκτός σχολείου, δηλ. στη δημόσια σφαίρα της μαζικής κουλτούρας, της πολιτικής και της επίσημης πολιτείας.

Το κοινωνικό φύλο δεν αποτελεί μια δεδομένη ταυτότητα

Το φύλο στις κοινωνικές επιστήμες έχει πολιτισμικό περιεχόμενο και κωδικοποιεί μια  σχέση ιεράρχησης. Δεν αποτελεί, δηλαδή, μια δεδομένη ταυτότητα που αποδίδεται στο υποκείμενο, αλλά μια κοινωνικο-πολιτισμική και ιστορικο-πολιτική διαδικασία ταυτότητας, η οποία δεν επιδρά με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα υποκείμενα. Το φύλο ως θεσμοθετημένο σύστημα κοινωνικής ιεράρχησης και συνεπώς ως μορφή κοινωνικής ανισότητας, είναι εξουσιαστικό και καταπιεστικό, κυρίως για τις γυναίκες.  Θα μπορούσαμε όμως, να ισχυριστούμε ότι το φύλο είναι καταπιεστικό για κάθε ανθρώπινο υποκείμενο, ακόμα και για τους άνδρες.

Να σημειώσουμε ότι το φύλο είναι ένα μόνον τμήμα της ταυτότητάς μας. Υπάρχουν και άλλα κοινωνικά χαρακτηριστικά που αλληλοδιαπλέκονται με το φύλο και καθορίζουν την ταυτότητά μας, όπως για παράδειγμα, η φυλή, η κοινωνική τάξη, ο σεξουαλικός προσανατολισμός, η σωματική ικανότητα, η θρησκεία, η εθνότητα κ.ά. Πρέπει να βλέπουμε όλες τις διαστάσεις για να κατανοήσουμε την καταπίεση, την εξουσία και τα προνόμια που συνδέονται με το φύλο. Επίσης, πρέπει να λάβουμε υπόψη μας  και την ενεργό δράση των ίδιων των υποκειμένων κατά την έμφυλη ταυτοτική διαδικασία, αποτέλεσμα της οποίας είναι η ποικιλία έκφρασης της θηλυκότητας και του ανδρισμού.

Ο «ανδρισμός» ή «θηλυκότητα» μπορεί να αποδοθούν ακριβέστερα στον πληθυντικό αριθμό

Ο «ανδρισμός» ή «θηλυκότητα» περιλαμβάνουν μια ποικιλία και ένα εύρος έμφυλων εμπειριών και έτσι είναι πιο σωστό να αποδοθούν ακριβέστερα στον πληθυντικό. Ο πληθυντικός αριθμός  αναδεικνύει πιο καλά την κοινωικο/πολιτισμική κατασκευή και έκφρασή τους, ενώ ταυτόχρονα αναδεικνύει και τις διαφορές στο εσωτερικό του κάθε φύλου (δεν είναι όλοι οι άνδρες ίδιοι, ούτε όλες οι γυναίκες). Οι μορφές ανδρισμού και θηλυκότητας  διαμορφώνονται μέσα από τις εμπειρίες και τις προσδοκίες σε κοινωνικο-πολιτισμικές κατηγορίες, όπως αυτές της κοινωνικής τάξης, της ηλικίας, της (υπο)κουλτούρας, της εθνότητας, του σεξουαλικού προσανατολισμού, των σωματικών δεξιοτήτων, της θρησκείας, της εθνότητας, κ.λπ. Οι κατηγορίες αυτές διαμορφώνουν το υποκείμενο, αλλά παράλληλα και το υποκείμενο τις διαμορφώνει.  Κατά συνέπεια, δεν μπορούμε να μιλάμε για τον ανδρισμό και την θηλυκότητα σαν κάτι που όλοι οι άνδρες και όλες οι γυναίκες σε όλες τις κοινωνίες,  στο παρόν και στο παρελθόν, μοιράζονταν και μοιράζονται από κοινού. Αυτό που θεωρείται ως «ανδρικό» ή «γυναικείο» εξαρτάται από την έμφυλη τάξη πραγμάτων του συγκεκριμένου χωρο-χρονικού πλαισίου αναφοράς και μπορεί να αμφισβητηθεί και να  τροποποιηθεί.

Από την αποδοχή της  πολλαπλότητας και πολυμορφίας στο εσωτερικό του κάθε φύλου  στο όραμα της ισότητας

Αναφέραμε ότι ο ανδρισμός και η θηλυκότητα κατανοείται  με τις πολλαπλές και ρευστές μορφές του και συνεπώς υπόκειται σε αλλαγές.  Αποτελούν κοινωνικές κατασκευές και στο βαθμό που δομούνται κοινωνικοπολιτισμικά  και εξαρτώνται από το πλαίσιο αναφοράς τους μπορούν και να αποσυντίθενται, να αμφισβητούνται και να αναδομούνται. Το γεγονός ότι υπόκεινται σε αλλαγές και μετατροπές, μας προσφέρει νέες προοπτικές, τόσο για τη θεωρητική σκέψη, όσο και για την πολιτική πράξη. Στην αποδοχή της  πολλαπλότητας και πολυμορφίας στο εσωτερικό του κάθε φύλου εντοπίζεται και η ελευθερία των υποκειμένων, τα οποία έχουν τη δυνατότητα συμμετοχής σε πολλαπλές υποκειμενικότητες.  Και αυτό είναι που μας οδηγεί και στο όραμα της ισότητας των φύλων.  Κατά συνέπεια, η αποδόμηση των έμφυλων στερεοτύπων μπορεί να μας οδηγήσουν σε μια  μη-ιεραρχημένη με βάση το φύλο κοινωνία όπου θα κυριαρχούν άλλες αξίες.

Ούτε η σεξουαλικότητα είναι παντού ίδια

Οι πολιτισμικές αντιλήψεις για τα φύλα συνυφαίνονται σε μεγάλο βαθμό με αυτές για τη σεξουαλικότητα. Σε ένα πολύ μεγάλο βαθμό βιώνουμε τη σεξουαλικότητά μας ως μια αυστηρά ατομική και ιδιωτική πτυχή της ζωής μας. Θεωρούμε ότι οι σεξουαλικές μας αντιλήψεις και επιλογές προκύπτουν ‘ με φυσικό τρόπο’ από μέσα μας, ενώ είναι γνωστό με βάση τα επιστημονικά δεδομένα ότι η σεξουαλικότητα διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό από τις κυρίαρχες αντιλήψεις και την  ιδεολογία για τα φύλα, την ιστορική εποχή, τις κοινωνικές νόρμες και τις σχέσεις εξουσίας, το πολιτισμικό πλαίσιο, και τελευταία από την βιοτεχνολογία. Οι αποδεκτές μορφές σεξουαλικής έκφρασης, ερωτικής ανταπόκρισης, η γονιμότητα και ο έλεγχος της αναπαραγωγής διαφέρουν αρκετά από κοινωνία σε κοινωνία και το τι θεωρείται αποδεκτό βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδεολογία για τα φύλα που επικρατεί στη συγκεκριμένη κοινωνία. Το σύστημα, λοιπόν, εννοιολόγησης της σεξουαλικότητας δεν ισχύει οικουμενικά

Έμφυλες ταυτότητες στο σχολείο

Καθώς λοιπόν το φύλο και η σεξουαλικότητα δεν είναι δεδομένα και αυτονόητα, το σχολείο ως θεσμός αποτελεί ένα από τα κυρίαρχα πολιτισμικά πλαίσια μέσα στο οποίο δομούνται και αναπαράγονται νοήματα και πρακτικές που διαμορφώνουν και αναπαράγουν  τις έμφυλες και σεξουαλικές ταυτότητες των μαθητών/μαθητριών. Ακριβέστερα, είναι χώρος παραγωγής πολλαπλών έμφυλων υποκειμενικοτήτων. Ο τρόπος όμως που οι μαθητές μαθαίνουν να είναι αγόρια και οι μαθήτριες κορίτσια στο πλαίσιο του σχολείου δεν είναι παθητικός, δηλ. είναι ενεργά υποκείμενα σε αυτή τη διαδικασία, διαπραγματεύονται με το περιβάλλον του σχολείου και συμβάλλουν ενεργά στη διαμόρφωση των έμφυλων ταυτοτήτων τους. Η συγκρότηση αυτών των ταυτοτήτων είναι μια διαδικασία στην οποία συμβάλλουν και άλλοι παράγοντες- όπως είπαμε παραπάνω. Κατά συνέπεια, το σχολείο αποτελεί θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διαμορφώνονται- δυνητικά – και διακινούνται πολλαπλές μορφές θηλυκότητας και ανδρισμού. Αυτό το ξέρουμε ήδη από τις έρευνες που είχαν εκπονηθεί στο χώρο της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης διεθνώς περί  τα μέσα της δεκαετίας του ’90.

Αυτό γίνεται με πολλούς τρόπους  –μέσω των αναλυτικών προγραμμάτων, της οργάνωσης και διοίκησης, του παιδαγωγικού υλικού, του κρυφού αναλυτικού προγράμματος κ.ά.

Η μελέτη του ανδρισμού στην εκπαίδευση

Λίγες έρευνες ασχολήθηκαν με την ανίχνευση των διαδικασιών εκείνων μέσω των οποίων τα σχολεία κατασκευάζουν κυρίαρχες μορφές ανδρισμού –θέμα ιδιαίτερα σημαντικό για πολλούς λόγους. Ιδιαίτερα τα σχολεία της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης αποτελούν χώρους μέσα στους οποίους η ανδρική κυριαρχία συστηματοποιείται και νομιμοποιείται. Η αλληλεπίδραση μεταξύ εκπαιδευτικών-μαθητών/τριών και μαθητών/τριών μεταξύ τους, των οργανωσιακών διαδικασιών, των επιδράσεων από την τοπική κοινότητα και την ευρύτερη κουλτούρα, της εκπαιδευτικής πολιτικής και των παροχών, παράγουν ποικίλες μορφές ανδρισμών σε κάθε σχολικό χώρο. Η έρευνα έχει καταδείξει ότι η συγκρότηση του ανδρισμού εμφανίζεται ξεκάθαρα μέσω των μοντέλων εξουσίας που βρίσκονται στο αναλυτικό πρόγραμμα, στις διαδικασίες αξιολόγησης των μαθητών/τριών για την κατάταξη και διοχέτευσή τους, καθώς και στις μορφές διαχείρισης και ελέγχου των μαθητών/τριών. Για να αντιμετωπιστούν οι στερεότυπες έμφυλες εκδοχές στα σχολικά –τουλάχιστον- πλαίσια χρειάζεται η αμφισβήτηση των έμφυλων Λόγων.

Οι έρευνες για τη μελέτη του ανδρισμού στην εκπαίδευση καταδεικνύουν τον  ενεργό ρόλο που διαδραματίζει στη μορφοποίηση ανδρικών «ταυτοτήτων», εντείνοντας και ενισχύοντας διαρκώς την έμφυλη διχοτόμηση –γεγονός που γίνεται εμφανές από συγκεκριμένες εκπαιδευτικές πρακτικές. Αναφερθήκαμε και παραπάνω ότι αυτό δεν γίνεται με μηχανιστικό τρόπο αφού και οι μαθητές συμμετέχουν ενεργά στη διαμόρφωση/κατασκευή των ανδρισμών τους. Επίσης, ενεργό ρόλο παίζουν οι κουλτούρες των συνομηλίκων, οι οποίες δίνουν έμφαση στις ετεροσεξουαλικές συμπεριφορές του ανδρισμού και στην κατασκευή έμφυλων ιεραρχήσεων. Ένα σημαντικό βήμα στη θεώρηση του ανδρισμού σε σχέση με την εκπαίδευση είναι η κατανόηση του ότι ο σχολικός θεσμός δημιουργεί συνθήκες για σχέσεις εξουσίας και ότι υπάρχουν διαφορετικές μορφές ανδρισμού με διαφορετική πρόσβαση στην εξουσία και διαφορετικές συνέπειες για την εξουσία.

Εσείς που είστε εκπαιδευτικοί παρατηρείτε ότι τα αγόρια –αλλά και τα κορίτσια- δεν αποτελούν μια ομογενοποιημένη ομάδα καθώς η ποικιλία κοινωνικο-οικονομικού τους υπόβαθρου, το διαφορετικό πολιτισμικό τους κεφάλαιο τα διαφοροποιεί. Υπάρχουν αγόρια που κάνουν το οτιδήποτε για να γίνει η παρουσία τους αισθητή, άλλα  που σπάνια έχουν συμπεριφορές που παρεμποδίζουν το μάθημα ή παραβιάζουν τους σχολικούς κανόνες, άλλα που αμφισβητούν τη σχολική εξουσία και μάλιστα εκείνητων εκπαιδευτικών (ορισμένες φορές  αυτό αποτελεί και έναν τρόπο αναγνώρισης των αγοριών ενδοσχολικά)

Ολόκληρο το περιεχόμενο της Εισήγησης ανευρίσκεται και μπορείτε να το διαβάσετε από εδώ.

 

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Έρευνες, Μετααναγνώσεις

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s