Θύματα βίας: εντός και εκτός της οικογένειας εντός και εκτός συνόρων: Εισήγηση της Κ. Δ. Σπινέλλη

Η παρούσα Εισήγηση, όπως αναδημοσιεύεται εκ μέρους μας αυτούσια πραγματοποιήθηκε από την Κ. Δ. Σπινέλλη, κατά την διάρκεια Ημερίδας με θέμα: «Μορφές βίας κατά παιδιών και γυναικών στη σύγχρονη κοινωνία», που διοργανώθηκε  από το Εθνικό Συμβούλιο Ελληνίδων τον Μάιο του 2006 στο πλαίσιο της Εαρινής Συνόδου του Ευρωπαϊκού Κέντρου του Διεθνούς Συμβουλίου Γυναικών (ECICW-CECIF).

Το σύνολο των κειμένων της εν λόγω Ημερίδας έχει δημοσιευτεί σε μορφή pdf με την επιμέλεια των κων. Βάσως Σταυριανοπούλου-Γκανάτσου Ελένης Βαλάσση-Αδάμ  στο: http://ncgw.org/gr/Ekdoseis/Ekdoseis-Via.pdf

Μοναδική δική μας επισήμανση η αδιαμφισβήτητα διαχρονική υφή των διαπραγματευόμενων ζητημάτων.…

Θύματα βίας: εντός και εκτός της οικογένειας εντός και εκτός συνόρων

Καλλιόπη  . Σπινέλλη

Ομότιμη Καθηγήτρια Εγκληματολογίας και Σωφρονιστικής, Νομικού Τμήματος Πανεπιστημίου Αθηνών

«…ανέστη Κάιν επί Άβελ τον αδελφόν αυτού

και απέκτεινεν αυτώ…»(Γένεσις, 4:8)

«…τότε ουν παρέδωκεν [o Πιλάτος] αυτόν αυτοίς ίνα σταυρωθή…» ( Ιωάν. κεφ.ιθ΄,16)

Η βία σήμερα

Στις μέρες μας η βία έχει μεταλλαχθεί και παρουσιάζεται με νέες μορφές, ορισμένες μάλιστα από αυτές είναι κοινωνικά αποδεκτές και όχι εγκληματικές. Για παράδειγμα, μέσα στον αγωνιστικό χώρο σε αθλητικούς αγώνες το ιδιαίτερα βίαιο σπρώξιμο αθλητών ή και θεατών δεν συνεπάγεται πάντοτε ποινή. Σε αυτή την εισήγηση, δεν θα ασχοληθούμε με τη διάχυτη, νομιμοποιημένη, βία της σύγχρονης ελληνικής κοινωνίας, ούτε με το μείζον πρόβλημα, αν η ανοχή της δήθεν ασήμαντης βίας αργά ή γρήγορα εξελίσσεται σε ανοχή και ειδεχθέστερων απεικονίσεων μορφών βίας, όπως αυτές που παρουσιάζονται, συχνά χωρίς κυρώσεις, από το Εθνικό Ραδιοτηλεοπτικό Συμβούλιο ή άλλους αρμόδιους φορείς, στα ΜΜΕ.

Αντικείμενο της παρούσας εισήγησης αποτελούν ορισμένες σύγχρονες μορφές εγκληματικής βίας. Μια νέα μορφή πολυδιάστατης βίας1, για την οποία έχει πλέον θεσμοθετηθεί και καινοτόμος, για την Ελλάδα, νόμος (ν.3500/2006) είναι η ενδοοικογενειακή βία. (Η καινοτομία συνίσταται ιδίως : α) στη δυνατότητα που έχει δοθεί στον εισαγγελέα να αναλάβει την ποινική διαμεσολάβηση μεταξύ του δράστη και του θύματος, υπό προϋποθέσεις2, β) στην απαγόρευση άσκησης σωματικής βίας σε βάρος των τέκνων ως μέτρο σωφρονισμού3, και γ) την καθιέρωση αξιοποίνου ακόμη και για τη περίπτωση που το παιδί γίνεται απλώς μάρτυρας ενδοιοικογνειακής βίας χωρίς το ίδιο να υφίσταται κάποια σωματική βλάβη4). Μια άλλη σύγχρονη μορφή καθημερινής βίας, αυτή εκτός της οικογένειας, είναι η λεγόμενη ενδοσχολική.

Οι νέες αυτές μορφές βίας απαιτούν οριοθετήσεις και ταξινομήσεις της βίαιης συμπεριφοράς, ώστε να καταστεί δυνατό να εντοπισθούν και οι κατάλληλες, ¨καλές πρακτικές¨ παρεμβάσεων σε περιβάλλοντα με διάφορες εκφάνσεις βίας.

Τα τελευταία χρόνια, ολοένα και συχνότερα στο πλαίσιο των εργασιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του ΟΗΕ γίνεται   λόγος για “καλές πρακτικές“ (good practices) ή για πολλά “υποσχόμενες πρακτικές“ (promising practices)5.

Συνήθως, ως “καλές πρακτικές“ θεωρούνται εκείνες οι δραστηριότητες που είναι αποτελεσματικές (σε σχέση με τους στόχους και το βαθμό επίτευξής τους), αποδοτικές (σε σχέση με το όφελος που παράγεται συγκρινόμενο με το οικονομικό και κοινωνικό κόστος που συνεπάγεται η συγκεκριμένη πρακτική), εφαρμόσιμες σε πολλά κράτη, και   αξιολογημένες (με εσωτερική και εξωτερική αξιολόγηση). Δηλαδή, οι πρακτικές αυτές πρέπει να έχουν χαρακτηριστεί “καλές“ με επιστημονικά τεκμηριωμένες μεθόδους (evidence-based).

Για να εντοπίσουμε όμως τις κατάλληλες “καλές πρακτικές“ πρέπει πρώτα να διευκρινίσουμε και να περιορίσουμε το πεδίο στο οποίο θα μπορούσαν να εφαρμοστούν.

Η έκταση της παρούσας εισήγησης οριοθετείται από τις λέξεις-κλειδιά που αναγράφονται στον τίτλο.

δηλαδή από τους όρους : βία, θύμα, οικογένεια και σύνορα.

΄Έννοιες και διακρίσεις βίας

Η βία είναι μια πολυσήμαντη έννοια. Θα μπορούσε

κανείς να ξεχωρίσει, μεταξύ άλλων, μια νομική, μια ιατρική και μια κοινωνιολογική

έννοια.

Κατά την νομική έννοια, η οποία επηρέασε και άλλες έννοιες, βία είναι κάθε πράξη, παράλειψη ή και απειλή βίας η οποία εξαναγκάζει τρίτα πρόσωπα σε πράξη, παράλειψη ή ανοχή για την οποία το θύμα ή τα θύματα δεν έχουν υποχρέωση.6

Από την Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας (ΠΟΥ) η βία ορίστηκε ως η με πρόθεση απειλή ή χρήση σωματικής δύναμης ή εξουσίας εναντίον ενός τρίτου ή του ίδιου του δράστη ή και εναντίον μιας ομάδας ατόμων, η οποία έχει ως αποτέλεσμα την επέλευση ή την αυξημένη πιθανότητα επέλευσης θανάτου, τραυματισμού, ψυχικής βλάβης, ελλιπούς ανάπτυξης ή αποστέρησης. Στην κοινωνιολογική της διάσταση η βία επιδέχεται πολλούς ορισμούς: διαφορετικά την ορίζει το θύμα, διαφορετικά ο δράστης, διαφορετικά τα ΜΜΕ και, τέλος, άλλη αντίληψη για τη βία έχει το κοινό ενός συγκεκριμένου πολιτισμικού περιβάλλοντος7.

Στο πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρώπης, χρησιμοποιείται ένας ευρύτερος ορισμός: Βία θεωρείται κάθε πράξη ή παράλειψη που θέτει σε κίνδυνο τη ζωή, τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα ή ελευθερία ενός ατόμου ή που βλάπτει σοβαρά την εξέλιξη της προσωπικότητάς του8. Μια ενδεχομένως ακόμη ευρύτερη έννοια της βίας συναντάται στον όρο «κακοποίηση» που εισήλθε στην ελληνική επιστημονική ορολογία με το « σύνδρομο του κακοποιημένου παιδιού»9 και «της κακοποιημένης γυναίκας»10 (battered child syndrome ή child abuse καθώς και battered wife syndrome). Η κακοποίηση είναι μια κοινωνικο-ψυχολογική έννοια, αρκετά ελαστική. Π.χ. περιλαμβάνει βία αλλά και παραμέληση και κακή χρήση ή κατάχρηση Η/Υ από ανηλίκους, ακατάλληλη διατροφή, σωματικές ποινές ή εξευτελισμούς από γονείς ή δασκάλους, και βέβαια, οικονομική εκμετάλλευση, παιδική πορνογραφία και παιδική πορνεία11. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας θεωρεί ως κακοποίηση -παραμέληση των ανηλίκων όλες τις μορφές σωματικής ή συναισθηματικής κακής μεταχείρισης, γενετήσιας παραβίασης, παραμέλησης ή παραμελημένης θεραπευτικής αντιμετώπισης ή εκμετάλλευσης για εμπορικούς σκοπούς, η οποία καταλήγει σε συγκεκριμένη ή δυνητική βλάβη που αφορά τη ζωή και την ανάπτυξη του ανηλίκου, στο πλαίσιο μιας σχέσης ευθύνης, εμπιστοσύνης και εξουσίας.

Οι διάφορες μορφές βίας, ήπιες ή σκληρές, είναι μια απαράδεκτη συμπεριφορά, συχνά προβλεπόμενη από τους ελληνικούς ποινικούς νόμους. Ας τις απαριθμήσουμε:

Η σωματική βία [π.χ. σωματική βία σε βάρος ανηλίκων, ενδοοικογενειακή σωματική κάκωση ή βλάβη της υγείας έστω και ελαφρά που προκαλείται από παραμέληση, παρατεταμένη απομόνωση, σωματική εξάντληση (ά. 6, ν.3500/2006), ενδοιοκογενειακή παράνομη βία ή απειλή (ά. 7 ,ν.3500/2006), θανατηφόρα βλάβη (ά.311Ποινικού Κώδικα-εφεξής ΠΚ)].

Η γενετήσια (σεξουαλική) βία [ π.χ. ενδοιοκογενειακή προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας (ά.9, ν.3500/2006), ασελγείς προτάσεις που αφορούν ασελγείς πράξεις ή χειρονομίες (ά.337ΠΚ), κατάχρηση ανηλίκου σε ασέλγεια ά.342ΠΚ), αποπλάνηση παιδιών (ά.339ΠΚ), βιασμός (ά.336ΠΚ]

Η ψυχολογική βία [π.χ. αδιαφορία, απόρριψη, εκφοβισμός, πρόκληση τρόμου. ηθελημένη υποβολή σε έντονα ψυχοφθόρα συναισθήματα, ηθική παρενόχληση, έντονος ψυχικός πόνος που επιφέρει σοβαρή ψυχική βλάβη λόγω ενδοιοκογενιακής βίας (ά. 6 παρ 4, ν.3500/2006)].

Η λεκτική βία [π.χ. χρησιμοποίηση απαξιωτικών, ταπεινωτικών, απρεπών εκφράσεων έως εξύβριση (ά.361 ΠΚ) ή δυσφήμιση ιδίως συκοφαντική (ά.362 και 363 ΠΚ) μέσω Η/Υ σε σελίδες συζητήσεων ή επικοινωνίας (chat rooms, blogs) (Σημειώνεται ότι η λεκτική βία και οι ήσσονος βαρύτητας μορφές σωματικής βίας δεν υπάγονται στο ν.3500/2006 για την αντιμετώπιση της ενδο-οικογενειακής βίας).

Τα θύματα

Η ποικιλία των μορφών βίας δημιουργεί και αντίστοιχα θύματα, αλλά και πολύ περισσότερα. Έτσι διακρίνουμε θύματα: (α) Άρρενες – Θήλεις και (β) Ανήλικα Ενήλικα -Ηλικιωμένα ή τρίτης ηλικίας

Στη βιβλιογραφία γίνεται λόγος για θύματα κακοποίησης, θύματα σωματικής βίας, θύματα λεκτικής βίας, θύματα γενετήσιας βίας ή θύματα εγκλημάτων που παραβιάζουν τη γενετήσια ελευθερία, θύματα παρενόχλησης στο χώρο εργασίας, θύματα σχολικής βίας, θύματα παραμέλησης, θύματα γενετήσιας οικονομικής εκμετάλλευσης, κλπ.

Ερευνητικά δεδομένα υποδηλώνουν ότι τα πιο ευάλωτα θύματα είναι τα παιδιά και οι γυναίκες. Οι ηλικιωμένοι12 – βιώνουν έντονα τη θυματοποίησή τους αλλά δεν γίνονται θύματα τόσο συχνά όσο τα άτομα νεότερης ηλικίας. Επίσης η θυματοποίηση συναρτάται με την ένταση της κοινωνικής ζωής. Θυματοποιούνται λ.χ. συχνότερα οι οδηγοί ταξί και γενικά όσοι έχουν ευκαιρίες για συχνή κοινωνική συναναστροφή και εξόδους.

Περιβάλλον θυματοποίησης

Αν επιχειρούσε κανείς να ταξινομήσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνει χώρα η θυματοποίηση, θα μπορούσε να διακρίνει τη θυματοποίηση:

(α) εντός της οικογένειας,

(β) εκτός της οικογένειας -μια σύγχρονη υποκατηγορία ανηλίκων θυμάτων εκτός της οικογένειας είναι τα θύματα της ενδο-σχολικής βίας,

(γ) εντός των συνόρων της επικράτειας και

(δ) εκτός των συνόρων – εδώ περιλαμβάνεται η πιο γνωστή κατηγορία θυμάτων, που προέρχονται από κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και που διαμένουν προσωρινά σε άλλο κράτος μέλος, επειδή είναι επιχειρηματίες, τουρίστες, φοιτητές κλπ. Γι αυτά τα θύματα έχει δείξει τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερο ενδιαφέρον η Ευρωπαϊκή Ένωση13 .

Επιλογή ερευνητικών δεδομένων

Αναφέρονται ενδεικτικά, ορισμένα ερευνητικά δεδομένα από τις κυριότερες μορφές θυματοποίησης γυναικών και παιδιών είτε μέσα στην οικογένεια είτε εκτός και ακόμη είτε μέσα τον ελλαδικό χώρο είτε εκτός, ακόμη και στην περιοχή του παγκόσμιου ιστού.

Στο εύλογο ερώτημα: γιατί επικεντρώνεται η προσπάθεια αυτή στις δύο αυτές κατηγορίες, η απάντηση είναι επίσης εύλογη: διότι οι γυναίκες και τα παιδιά θυματοποιούνται πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη πληθυσμιακή κατηγορία, ιδιαίτερα αν τυχαίνει οι εν λόγω κατηγορίες να συγκεντρώνουν επιπλέον και το χαρακτηριστικό του αλλοδαπού ή του ατόμου που είναι ανίκανο να αντισταθεί λόγω νοητικής καθυστέρησης ή άλλης ψυχικής διαταραχής. Πάντως ευθύς εξ αρχής πρέπει να τονιστεί ότι τα ερευνητικά ευρήματα συχνά είναι αντιφατικά14 .

Επίσης πρέπει να διευκρινιστεί ότι η αναφορά στην ενδοοικογενειακή βία περιλαμβάνει μέλη θύματα η δράστες από πολλές μορφές συμβίωσης: την πυρηνική και την εκτεταμένη οικογένεια, τη μονογονεϊκή οικογένεια αλλά και τις άτυπες συμβιώσεις με μόνιμο σύντροφο15 .

Στο σημείο αυτό πρέπει ακόμη να επισημανθεί ότι οι αναφορές σε εμπειρικά δεδομένα δεν περιλαμβάνουν έρευνες αναφορικά με την αναζήτηση των γενεσιουργών

ή συντελεστικών παραγόντων της ενδοοικογενειακής βίας. Ενδεικτικά μόνο αναφέρεται ότι, μεταξύ των εικασιών για την αιτιολόγηση του φαινομένου της ενδοοικογενειακής βίας έχουν επικρατήσει οι προσεγγίσεις :

(α) του εντοπισμού πολλαπλών παραγόντων κινδύνου για ενδοοικογενειακή θυματοποίηση,

(β) της επίδειξης εξουσίας του ισχυρότερου σε βάρος του αδύναμου αλλά και

(γ) του φαύλου κύκλου της βίας ή της διαγενεακής μεταβίβασης της ενδοοικογενειακής βίας, η οποία μετατρέπει το θύμα κακοποίησης, κυρίως το αγόρι, σε ενήλικο δράστη βίαιης ή γενικά παραβατικής συμπεριφοράς16

ς

προς την ερμηνεία της βίας με βάση τις εξουσιαστικές σχέσεις μέσα στην οικογένεια (δομική βία), στο βαθμό που αυτές είναι κατάλοιπα παλιότερων αντιλήψεων στη χώρα μας -όπως συμβαίνει άλλωστε και σε άλλα κράτη της δυτικής Ευρώπης -θα μπορούσε κανείς να ελπίσει ότι η κατάργηση των διατάξεων του Αστικού Κώδικα (εφεξλης ΑΚ) η οποία όριζε ότι «Ο ανήρ αρχηγός του οίκου» και καθιέρωνε την «πατρική εξουσία» και η αντικατάστασή τους με τη συνταγματική ισοτιμία ανδρών και γυναικών 17 άρα και συζύγων και τη γονική μέριμνα18 , θα ποδηγετήσει βαθμιαία όλες τις ελληνικές οικογένειες, ώστε να βιώνουν σχέσεις αγάπης, αλληλεγγύης και υπευθυνότητας.

Βία σε βάρος παιδιών

Στον ελληνικό χώρο, σύμφωνα με στοιχεία της Ε. Αγάθωνος, η σωματική κακοποίηση παιδιών είναι συχνή (1% ως 2% των παιδιών για κάθε έτος ηλικίας)19 και το κακοποιημένο παιδί καταλήγει με μέτρια ως σοβαρά προβλήματα : ψυχικής υγείας (45%), και νοητικής καθυστέρησης ή νευρολογικών βλαβών (25%). Μικρότερα ποσοστά υφίστανται μόνιμη αναπηρία (8%), ακόμη και θάνατο (6%). Επιπλέον, το ανήλικο θύμα κακοποίησης συνηθέστατα γίνεται παραβατικό άτομο ή χρήστης ουσιών20 . Σχετικά πρόσφατη μελέτη αποδεικνύει τη στατιστική συσχέτιση κακοποίησης και χρήσης αλκοόλ ή εξαρτησιογόνων ουσιών 21. Η γονική υπερβολική χρήση οινοπνεύματος αυξάνει τον κίνδυνο να γίνει θύμα σωματικής ή γενετήσιας κακοποίησης το παιδί22 . Η κατάχρηση μάλιστα οινοπνεύματος δεν είναι μόνο

συντελεστικός παράγων κακοποίησης αλλά μπορεί αντίθετα να είναι και αποτέλεσμα παλιάς κακοποίησης κατά την παιδική ηλικία.

Βία σε βάρος γυναικών

Οι ενδιαφέρουσες ερωτήσεις σχετικά με την πρόληψη της βίας σε βάρος γυναικών είναι συνήθως δύο: Ποια είναι η φυσιογνωμία ή τα χαρακτηριστικά του δράστη και ποιες είναι οι συνέπειες της κακοποίησης;

Στα Συμβουλευτικά Κέντρα της Γενικής Γραμματείας Ισότητας κατέφυγαν σε διάστημα τριών και ημίσεως ετών 1.477 κακοποιημένες γυναίκες. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων ο δράστης ήταν ο σύζυγος (83%). Από τα συλλεγέντα στοιχεία καταρρίπτονται εν όλω ή εν μέρει ορισμένοι μύθοι σχετικά με το ότι το πρόβλημα της ενδοιοικογενειακής βίας ενδημεί σε κατώτερα μορφωτικά και οικονομικά στρώματα, και σε άνεργους και χρήστες ουσιών. Από τα δεδομένα προέκυψε, ειδικότερα, ότι : Οι 7 στους 10 δράστες είχαν δευτεροβάθμια ή και τριτοβάθμια εκπαίδευση. Έξι στους 10 είχαν μέτρια ή καλή οικονομική κατάσταση και μόνο 1 δράστης στους 10 ήταν άνεργος, ενώ 2 στους 3 δεν ήταν χρήστες εξαρτησιογόνων ουσιών.  ς προς τα επακόλουθα της κακοποίησης και στον ενήλικα πληθυσμό, όπως και στον ανήλικο, παρατηρούνται ιατρικές, ψυχικές και εγκληματολογικές συνέπειες. Μεταξύ των επιπτώσεων της κακοποίησης γυναικών από συζύγους ή συντρόφους ή άλλους συγγενείς αναφέρεται από ερευνητές η ανάπτυξη από την πλευρά της γυναίκας μιας ακραίας επιθετικότητας και βίας. Από τη μελέτη 33 φακέλων γυναικών που κρατούνταν στις Γυναικείες Φυλακές Κορυδαλλού για ανθρωποκτονία αλλά και από 18 συνεντεύξεις προέκυψε ότι:

Δώδεκα γυναίκες είχαν υποστεί κακοποίηση , και ειδικότερα, 4 από τους γονείς τους και 8 από σύζυγο. Αναφέρθηκε ψυχολογική βία αλλά και σωματική, δημόσιος ξυλοδαρμός, απόπειρα βιασμού από σύζυγο, κλπ.23 .

Γενετήσια κατάχρηση ανηλίκων

Οι νέες μορφές γενετήσιας εκμετάλλευσης ανηλίκων που παρουσιάζονται συνήθως ως παιδική πορνογραφία διακινούμενη μέσω

διαδικτύου, παιδική πορνεία διευκολυνόμενη από το σεξοτουρισμό αλλά και η εμπορία στρεφόμενη κατά ανηλίκου, όπως και οι παλιότερες (αιμομιξία, αποπλάνηση παιδιών, κατάχρηση ανηλίκων σε ασέλγεια κλπ.) απειλούν ή καταστρέφουν την υγεία των ανηλίκων (π.χ. μόλυνση με ΗΙV ή με ηπατίτιδα), και αναστέλλουν την ψυχο-κοινωνική τους ανέλιξη. Επιπλέον παραβιάζουν το έννομο αγαθό της ανηλικότητας ή παιδικότητας των θυμάτων και

πλήττουν βάναυσα τον πυρήνα των δικαιωμάτων του παιδιού που είναι η ανθρώπινη αξία, η ευημερία, και το συμφέρον του παιδιού 24 .

Από τα λεγόμενα «εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας» και τα εγκλήματα εκμετάλλευσης της γενετήσιας ζωής ανηλίκων επιλέγουμε να δώσουμε ορισμένα στατιστικά στοιχεία για την πορνογραφία ανηλίκων (ά.348Α ΠΚ) που διακινείται μέσω

ιαδικτύου.

Το έτος 2004 σε σύνολο 80 κατηγορηθέντων ατόμων για διάφορα «ηλεκτρονικά εγκλήματα» σχεδόν οι μισοί (41 άτομα) διώχθηκαν με την κατηγορία της πορνογραφίας ανηλίκων (ά.348ΑΠΚ). Είχαν εξιχνιαστεί 15 υποθέσεις παιδικής πορνογραφίας και είχαν συλληφθεί για την αξιόποινη αυτή πράξη 38 άτομα 25 .

Μια άλλη, νέα, μορφή θυματοποίησης ανηλίκου αποτελεί η ασέλγεια ενήλικου με ανήλικο ή μεταξύ ανηλίκων ενώπιον ενηλίκου έναντι αμοιβής ή άλλων υλικών ανταλλαγμάτων (ά.351Α ΠΚ). Για εξιχνιάσεις και συλλήψεις τέτοιας μορφής «πελατών» ανηλίκων δεν υπάρχουν ακόμη ερευνητικά ή στατιστικά δεδομένα.

Ενδοσχολική βία

Από τα εγκλήματα σε βάρος ανηλίκων που λαμβάνουν χώρα εκτός της οικογένειας είναι και η συχνά αναφερόμενη στις μέρες μας «ενδοσχολική ή σχολική βία». Ερευνα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών για την ποιότητα ζωής στα δημόσια σχολεία της περιοχής του

ήμου Αθηναίων, πρόδρομα στοιχεία της οποίας ανακοινώθηκαν στην παρούσα Ημερίδα συγκεκριμενοποιούν και ποσοτικοποιούν το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας26. Άλλη διευρωπαϊκή έρευνα, με συντονίστρια χώρα την Ελλάδα, επικεντρώθηκε στη διερεύνηση των αναγκών και την ευαισθητοποίηση για το φαινόμενο του «εκφοβισμού-θυματοποίησης»(bullying) στα σχολεία 27.  ς προς την Ελλάδα σημειώνεται ότι 1 στα 10 παιδιά έχει υποστεί συστηματικά εκφοβισμό, ενώ έρευνα σε μικρό αριθμό σχολείων της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, της οποίας τα συμπεράσματα δεν επιτρέπεται να γενικευτούν δείχνουν ότι 22,5% των μαθητών έχει υποστεί κάποια μορφή λεκτικού (κοροϊδίες, πειράγματα), σωματικού (χτυπήματα),

σεξουαλικού (σχόλια, χειρονομίες) ή άλλου τύπου (κλοπή, καταστροφή προσωπικών αντικειμένων) εκφοβισμού-θυματοποίησης 2-3 φορές την εβδομάδα 28 .

Θύματα εντός και εκτός συνόρων

Μια ιδιαίτερη μορφή θυμάτων βίας, εκτός της οικογένειας, για την οποία έχουν δείξει ενδιαφέρον ορισμένα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης διατυπώνοντας ένα Σχέδιο

Δράσης που εξειδικεύει την απόφαση πλαίσιο του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής ΄Ενωσης, της 15ης Μαρτίου 2001, για τη θέση των θυμάτων στην ποινική διαδικασία29 . Πρέπει επομένως να διακρίνουμε τα θύματα βίας σε θύματα εντός συνόρων και εκτός συνόρων. Στην πρώτη κατηγορία η θυματοποίηση πραγματοποιείται στο μόνιμο τόπο κατοικίας του θύματος (π.χ.Έλληνες θυματοποιούνται στην Ελλάδα, Γάλλοι στην Γαλλία κοκ). Στα θύματα εκτός συνόρων η θυματοποίηση λαμβάνει χώρα εκτός της μόνιμης κατοικίας του θύματος. Επομένως στην κατηγορία αυτή συγκαταλέγονται τα αλλοδαπά θύματα και τα θύματα του Κυβερνoχώρου (Cybercrime victims), υπό προϋποθέσεις30.  ς αλλοδαπά θύματα στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης π.χ. στην Ελλάδα θεωρούνται οι φοιτητές από κράτη μέλη, οι επιχειρηματίες, οι επαγγελματίες, οι τουρίστες κλπ εφόσον έχουν παραμείνει στη χώρα μας τουλάχιστον 24 ώρες.

Η υπόθεση μιας εννιάχρονης τουρίστριας από την Πορτογαλία που θυματοποιήθηκε στην Ελλάδα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον , γιατί υποδηλώνει το πόσο εύκολα γίνονται οι ανήλικοι θύματα γενετήσιας παραβίασης. Στην περίπτωση που ακολουθεί δεν υπάρχει σωματική βία υπενθυμίζεται ότι αποτελούν αξιόποινες πράξεις η λεκτική βία και η ψυχολογική, εφόσον προκαλέσει ψυχικό πόνο ικανό να επιφέρει ψυχική βλάβη ή ακόμη και η ανοχή ασελγούς πράξης και βέβαια και η προσβολή της γενετήσιας αξιοπρέπειας και όλες αυτές οι συμπεριφορές προβλέπονται στο νόμο για την ενδοοιοκογενιακή βία.

(…)

Στην υπόθεση αυτή στοιχειοθετήθηκε αποπλάνηση παιδιού (ά.339 ΠΚ), εκτός της οικογένειας και εκτός συνόρων.

Καλές πρακτικές / παρεμβάσεις

Η σταχυολόγηση ορισμένων παραδειγμάτων “καλών πρακτικών” (good practices) για την επιλογή παρεμβάσεων σε μερικές από τις προαναφερόμενες μορφές βίας κρίνεται στο σημείο αυτό απαραίτητη προκειμένου να εφαρμοστούν κάποιες από αυτές πιλοτικά σε μια περιοχή της Ελλάδος. Στη συνέχεια, θα μπορούσε να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητά της παρέμβασης αυτής και οι υπεύθυνοι είτε να τις πραγματοποιήσουν σε μεγαλύτερη κλίμακα είτε να προβούν σε ορισμένες τροποποιήσεις, αν αυτές κρίνονται αναγκαίες.

Ένα πρότυπο καλής πρακτικής που εφαρμόζεται στη Μεγάλη Βρετανία για την αντιμετώπιση πολλών μορφών βίας σε βάρος των παιδιών – ενδοοικογενειακή η ενδοσχολική -αποτελεί η θεσμοθέτηση ενός προσώπου-συνδέσμου, στις περιφέρειες όπου εικάζεται ότι συμβαίνει θυματοποίση παιδιών. Πιο συγκεκριμένα, το πρόσωποσύνδεσμος σπιτιού-σχολείου31 είναι ένα άτομο αξιόπιστο, εμπιστοσύνης και ανεξάρτητο από τη διεύθυνση του σχολείου που καλείται να εντοπίζει παράγοντες κινδύνου που σηματοδοτούν θυματοποίηση ή προβληματική συμπεριφορά στους μαθητές και που επικοινωνεί εποικοδομητικά με τους μαθητές, το σχολείο και την οικογένεια. Συναντά τους μαθητές σε προστατευμένο χώρο και συνεργάζεται με

άλλους φορείς για να αντιμετωπίσει τις ανάγκες της κάθε περίπτωσης για την οποία διέγνωσε ανάρμοστες συμπεριφορές.

Γενικά. οι ατομικές παρεμβάσεις και οι κατασταλτικές μέθοδοι είναι συνήθως αναποτελεσματικές στα παιδιά. Αντίθετα ένα πρότυπο ολιστικής προσέγγισης, πρωτογενούς πολυεπίπεδης πρόληψης στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση το οποίο δοκιμάστηκε στην Αττική (με ομάδα στόχο παιδιά 6-12 ετών και με παρεμβάσεις που περιέλαβαν δασκάλους και γονείς καθώς και όλο το σχολείο ως μέρος της κοινότητας), αξιολογήθηκε θετικά. Η αποτίμηση των αποτελεσμάτων η οποία έγινε με επιστημονική μεθοδολογία έδειξε, μεταξύ άλλων, τα εξής:

Οι συγκρούσεις μεταξύ μαθητών, τα περιστατικά επιθετικότητας και ρατσισμού ή κακοποίησης και παραμέλησης, δηλαδή διάφορες μορφές βίας αντιμετωπίστηκαν και μειώθηκαν. Σημαντικός αριθμός μαθητών, γονέων και δασκάλων ανέφερε μεταβολές στην αύξηση γνώσεων, τη βελτίωση αυτο-εκτίμησης, την καλύτερη διαχείριση των κρίσεων και της διαφορετικότητας, τη βελτίωση της συνεργασίας μεταξύ όλων των υπο-ομάδων, τη βελτίωση της επικοινωνίας και της αλληλεπίδρασης³².

Επίσης ως καλή πρακτική παρέμβασης σε κακοποιημένα παιδιά σε περιβάλλον ενδοοικογενειακής βίας θεωρήθηκε στις ΗΠΑ η θεραπευτική παρέμβαση τόσο στα παιδιά που ήταν 7-12 ετών όσο και στις κακοποιημένες μητέρες³³ . Στην έρευνα συγκρίθηκαν 3 ομάδες (α) θεραπευτική παρέμβαση σε 61 παιδιά και μητέρες, (β) θεραπευτική παρέμβαση σε 62 παιδιά και όχι στις μητέρες τους και (γ) καμία παρέμβαση σε 58 παιδιά. Μετά από 10 εβδομάδες η αξιολόγηση έδειξε ότι στην θεραπευτική παρέμβαση μητέρων και παιδιών (πρώτη ομάδα) η εν γένει μεταβολή της συμπεριφοράς των παιδιών, οι στάσεις τους απέναντι στην ενδοοικογενειακή βία και οι γνώσεις τους για το ζήτημα αυτό ήταν σε καλύτερο επίπεδο από ό,τι στα παιδιά της δεύτερης ομάδας, στην οποία συμμετείχαν μόνο τα παιδιά.

Από το Ηνωμένο Βασίλειο προέρχεται η σημαντικότερη μελέτη αξιολόγησης της αποτελεσματικότητας 35 πιλοτικών προγραμμάτων αντιμετώπισης ενδοοικογενειακής βίας (27 προγράμματα), βιασμού και γενετήσιων προσβολών (7 προγράμματα) 32 . Οι αποτελεσματικές παρεμβάσεις μεταξύ άλλων, αφορούσαν:

ευαισθητοποίηση και ενθάρρυνση των γυναικών και των παιδιών να ζητούν βοήθεια σε κατάλληλα προβαλλόμενες υπηρεσίες,

χρησιμοποίηση υποστηρικτών (advocates) και υπηρεσιών προσέγγισης (outreach services) των γυναικών σε κίνδυνο ή των θυματοποιημένων γυναικών,

ενθάρρυνση των γυναικών να προσφεύγουν στη δικαιοσύνη,

υποστήριξη ευρεία, ολιστική -όλες οι μορφές βοήθειας (ιατρική, ψυχολογική, νομική, προνοιακή) να παρέχονται στην ίδια υπηρεσία μέσω

.

όμως της συνεργασίας και σύμπραξης (partnership ή multi-agency approach)33 με φορείς που προσφέρουν επιστήμονες με τέτοιες ειδικότητες,

πρωτογενή πρόληψη σε σχολεία, σε παιδιά και νεαρά άτομα που είτε έχουν εμπειρίες ενδοοικογενειακής βίας είτε όχι -η πρόληψη αυτή περιλαμβάνει μαθητοκεντρικά διαδραστικά μαθήματα στις ανθρώπινες σχέσεις και στην αποφυγή της κακοποίησης, δραματοποιημένες ιστορίες με βίντεο, εκπαίδευση δασκάλων και πολυ-υπηρεσιακή στήριξη (multiagency support),

ατομική και ομαδική εργασία με γυναίκες και παιδιά που αφορά συγκινησιακή και γενική υποστήριξη α) για να δημιουργηθεί στους συμμετέχοντες αίσθημα ασφάλειας, β) για να συνειδητοποιήσουν οι συμμετέχοντες και να αξιοποιήσουν τις αρνητικές εμπειρίες της θυματοποίησής τους, και γ) για να βοηθηθούν στην ενίσχυση της αυτοεκτίμησής τους.

Συστάσεις και κατευθυντήριες γραμμές

Γενικές κατευθυντήριες γραμμές που αποτελούν “ καλές πρακτικές” για την αντιμετώπιση της ενδοοικογενειακής βίας παρέχουν, ιδίως: Οι Συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης Rec (85) 4 για την ενδοοικογενειακή βία, και Rec (2001) 16 για την προστασία των παιδιών από τη γενετήσια εκμετάλλευση. Επίσης από πλευράς ΟΗΕ η Σύμβαση για τα

ικαιώματα του Παιδιού (ν.2101/1992), η

ιακήρυξη των Ηνωμένων Εθνών για την Εξάλειψη της Βίας Κατά των Γυναικών 34, το Εγχειρίδιο για

ικαιοσύνη προς τα Θύματα 35 κ.ά. παρέχουν νομοθετικές επιταγές ή ορθό προσανατολισμό στους σχεδιαστές κοινωνικής πολιτικής αλλά και τους εφαρμοστές της. Όσα από αυτά τα κείμενα δεν έχουν μεταφραστεί στην ελληνική γλώσσα πρέπει να μεταφραστούν, να αναπαραχθούν και να διανεμηθούν στους κοινωνικούς φορείς.

Είναι χρήσιμο στο σημείο αυτό να αναφερθούν συνοπτικά ορισμένες από τις αρχές και τις προτάσεις δράσης για την πρόληψη ή την έγκαιρη αντιμετώπιση της βίας εντός και εκτός της οικογένειας. Μεταξύ αυτών αξίζει να σημειωθούν:

Η πληρέστερη ενημέρωση ιατρών, κοινωνικών λειτουργών, νοσηλευτών, δασκάλων και λοιπών επαγγελματιών καθώς και του κοινού.

Η εκμάθηση δεξιοτήτων διαχείρισης κρίσεων και η ενίσχυση της ισοτιμίας στα μέλη των βίαιων οικογενειών.

Η δημιουργία δικτύων συνεργασίας και σύμπραξης (διεταιρικότητα) ώστε να υπάρξει διεπιστημονική κάλυψη των θυμάτων.

Η μειωμένη καταφυγή στην ποινική καταστολή.

Τέλος, για τα διασυνοριακά θύματα και ιδίως τα θύματα οικονομικής/γενετήσιας εκμετάλλευσης ενδιαφέροντα στοιχεία παρέχει η προανεφερόμενη Σύσταση Rec (2001) 16 του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία των παιδιών από τη γενετήσια εκμετάλλευση36. Εκεί τονίζεται η ανάγκη για:

Ενημέρωση σε ενδεχόμενα θύματα -τουρίστριες, φοιτητές/τριες, μετακινούμενους πληθυσμούς,

ομές προστασίας διασυνοριακών θυμάτων,

Προληπτικό έλεγχο λ.χ. σε τουριστικά γραφεία σεξοτουρισμού, γραφεία ευρέσεως εργασίας, ινστιτούτα μασσάζ, ιδρυματικές μονάδες που φιλοξενούνται παιδιά, κλπ.

Κινητοποίηση των πολιτικών, της Αστυνομίας, των δικαστικών λειτουργών, των ΜΜΕ, των υπηρεσιών παροχής

ιαδικτύου και των πολιτών για την πρόληψη και αποτελεσματική αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου,

Ενίσχυση του αυτο-ελέγχου για τήρηση δεοντολογίας από ΜΜΕ σχετικά με ροζ διαφημίσεις, προβολή βίας κλπ. και ενεργοποίησή τους για εποικοδομητικό ρόλο,

Ανάληψη ευθυνών από τις υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών

ιαδικτύου για τη μη διακινδύνευση ανηλίκων από την πορνογραφία, τους παιδεραστές κλπ.

Από την άλλη πλευρά, για την αποτελεσματική διαχείριση της διασυνοριακής βίας εκτός οικογένειας και κυρίως με τη μορφή της γενετήσιας εκμετάλλευσης και εμπορίου παιδιών συνιστάται η αυστηρή τιμωρία του δράστη ιδίως πελάτη παιδιού που εκπορνεύεται, δηλαδή η εφαρμογή του ά. 351Α ΠΚ, και μόνο η κατά περίπτωση θεραπεία. Ιδίως όμως προτείνεται λ.χ. η αφαίρεση αδείας καταστήματος που διαθέτει βίντεο παιδικής πορνογραφίας και τιμωρία του ιδιοκτήτη, η απαγόρευση άσκησης ορισμένων επαγγελμάτων (προπονητής, δάσκαλος) σε αποδεδειγμένους παιδεραστές κλπ. Και εδώ το ζήτημα ανάγεται πλέον στην εφαρμογή των σχετικών διατάξεων.

Καταληκτικές σκέψεις

Οι σύγχρονες κοινωνίες δεν έχουν ακόμη κατορθώσει να χειραγωγήσουν τη διαπροσωπική και κρατική βία. Οι προβλέψεις είναι δυσοίωνες. Οι νέες και παλιές μορφές βίας θα μας κατακλύζουν, όσο ο τεχνικός πολιτισμός και οι ραγδαίες  κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις δεν εξυπηρετούν τον άνθρωπο -έναν άνθρωπο προσανατολισμένο σε αξίες, οικουμενικές και αιώνιες -και δεν επικεντρώνονται στην πρόληψη και τη δικτύωση των υπηρεσιών της κοινότητας, δηλαδή τη συνεργασία και τη διεταιρικότητα (partnership). Ουδείς φορέας, -δημόσιος, δημοτικός, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις -ή απλώς φορέα της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, είναι δυνατό να προσφέρει μακροχρόνια όλες τις δομές και τις υπηρεσίες που απαιτούνται για μια ολιστική αντιμετώπιση των θυμάτων βίας. Εξάλλου, οι απλές φράσεις ¨η βία φέρνει βία¨ ή “ η βία αναπαράγεται” δείχνουν τις ολέθριες επιπτώσεις της βίας. Με τη βία καταλύονται βασικά ανθρώπινα δικαιώματα, όπως το δικαίωμα στη ζωή, (όταν πρόκειται για θανατηφόρο βία), το δικαίωμα στη σωματική ακεραιότητα, στη γενετήσια ελευθερία ή στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, και κυρίως όταν πρόκειται για ανηλίκους, το δικαίωμα στην ευημερία του παιδιού ( Σύμβαση για τα

Δικαιώματα του Παιδιού -ν.2101/1992).

Το πιο «καλοφυλαγμένο μυστικό» των παιδιών άρχισε να αποκαλύπτεται. Και οι γυναίκες όμως σπάζουν πλέον τον κύκλο της σιωπής. Η βία, ιδιωτική ή δημόσια, γίνεται ολοένα και λιγότερο αθέατη. Όλα αυτά κατορθώθηκαν με προσπάθειες κινημάτων και ομάδων πίεσης επιστημόνων και πολιτών. Οι ελλείψεις είναι ακόμα πολλές και η βία κάθε μορφής γιγαντώνεται. Η πρόληψη είναι η πιο αποτελεσματική καλή πρακτική και η πρόληψη αρχίζει από την οικογένεια και τη διαπαιδαγώγηση των νηπίων. Σε κάποια μορφή οικογένειας ανήκουμε όλοι μας. Ας λειτουργήσουμε προληπτικά και ας ξεκινήσουμε με τον ενδεικνυόμενο τρόπο ανατροφής των παιδιών μας. Αυτή η ανατροφή ή ο σωφρονισμός, κατά το ά. 4 του ν. 3500/2006, αποκλείει, όπως προαναφέρθηκε, κάθε πράξη επιβολής πόνου ή πρόκλησης σωματικής δυσφορίας με σκοπό τον έλεγχο της συμπεριφοράς. Ας ελπίσουμε, τέλος, ότι η νοοτροπία της σημερινής γενιάς γονέων διαφέρει από αυτή που βίωσε ο συγγραφέας Γ.Ιωάννου και την οποία αποτυπώνει με ιδιόμορφη γλώσσα και φόρτιση στο ημερολόγιό του:

«…Είναι αδύνατον πλέον να εξακολουθήση αυτή η κατάστασις για μένα είναι αφόρητος. Με παιδεύουν, με δέρνουν, με τυραννούν στο απροχώρητο. Θα εκδικηθώ…Τους κατηγορώ διότι αυτοί θα είναι η αιτία της ίσως επικείμενης καταστροφής μου…..� πότε θα μπορέσω να ζήσω κι εγώ ελεύθερος πλέον ; Να μην έχω τον φόβο ότι από στιγμή σε στιγμή θα φάω ξύλο ή θα ακούσω ένα πικρόν λόγον ή ειρωνεία…Καμιά φορά περνά από το σκοτισμένο μου μυαλό η τρελλή ιδέα της αυτοκτονίας…Όλα αυτά τα έγραψα για να θυμάμαι ότι σήμερα – Κυριακήν 13 Φεβρουαρίου 1944 – έφαγα ένα ξύλον άνευ προηγουμένου χωρίς αιτίαν…»37

Βιβλιογραφικές παραπομπές

1. Οι πολλές διαστάσεις αναδύονται από την προσεκτική ανάγνωση των σχετικών άρθρων του ν.3500/2006 λ.χ. άσκηση ενδοοικογενειακής βίας ενώπιον, όχι κατά ανηλίκου, απομόνωση θύματος, πρόκληση τρόμου ή ανησυχίας, βιασμός μεταξύ συζύγων, προσβολή αξιοπρέπειας με ιδιαίτερα ταπεινωτικό έργο ή λόγο,κλπ.

2. Άρθρο 11, ν.3500/2006.

3. Κατά την Εισηγητική έκθεση του ν.35000/3006, ως σωματική βία νοείται κάθε πράξη επιβολής πόνου ή σωματικής δυσφορίας σε ανήλικο, με σκοπό το σωφρονισμό ή τον έλεγχο της συμπεριφοράς του. σε: http://www.dsnet.gr:8080/Webtop/print_law_recοrd,

4. Άρθρο 1. παρ 3, ν.3500/2006.Αντί άλλων, βλ. Κ.

.Σπινέλλη, Κρατούμενοι χρήστες ή εξαρτημένοι ¨προς αναζήτηση των βέλτιστων πρακτικών, σε: Τιμητικό τόμο για τον Ι. Μανωλεδάκη,

Δημοκρατία – Ελευθερία – Ασφάλεια , Αθήνα/Θεσσαλονίκη, 2005, 377-399.

5.  Πρβλ. ά. 330 ΠΚ (παράνομη βία).

6.  The Sage Dictionary of Criminology, compiled and edited by E.McLaughlin/J.Muncie, London etc, 2001, 317.

7. Σύσταση του Συμβουλίου της Ευρώπης: Η βία στην οικογένεια, Rec.No R(85) 4] σε: Κείμενα αντεγκληματικής πολιτικής, Ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική, -Επιλογή – Σχολιασμός – Απόδοση : Σ. Αλεξιάδης, Ε΄’εκδ., Εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2006, 180-183.

8. Child Abuse and Neglect, Fact Sheet N 150, World Health Organization, 1997, και ομοίως στο κλασικό έργο των Kempe,C.H. et al.,”The battered child syndrome: Journal of the American Medical Association, 18,1,17-24.

9.  Αντί άλλων, Φ. Μηλιώνη, Ενδοοικογενιακή βία : η κακοποιημένη γυναίκα, -Η νομική διάσταση από την πλευρά του φύλου, σε: Αντεγκληματική πολιτική, 4 ,(επιμ. Ν.Κουράκης), Ποινικά 62, Εκδόσεις Αντ.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα/Κομοτηνή, 2003.

10. Κ .Σπινέλλη, Ελληνικό   Δίκαιο Ανηλίκων   Δραστών και Θυμάτων – Ένας κλάδος υπό διαμόρφωση, Εκδόσεις Αντ.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα/Κομοτηνή 1992.

11.  Κ.  .Σπινέλλη, Προσβολές και προστασία της τρίτης ηλικίας – εγκληματολογική, κοινωνιολογική και ποινική διερεύνηση του φαινομένου της κακοποίησης και παραμέλησης, Εκδόσεις Αντ.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα/Κομοτηνή, 1991

12. Βλ. απόφαση πλαίσιο του Συμβουλίου της ΕΕ, της 15ης Μαρτίου 2001, που αφορά τη θέση των θυμάτων στην ποινική διαδικασία. Στην απόφαση αυτή αναφέρονται αναλυτικά τόσο οι μορφές προστασίας και βοήθειας στα  θύματα, όσο και τα δικονομικά και κοινωνικά δικαιώματά τους.(Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων L82/1,22.3.2001).

13.  C. Spatz Widom/S.Hiller-Sturmhoefel, Alcohol Abuse as A Risk Factor for and Consequence of Child Abuse, Σε:Alcohol Resaerch and Health, vol.25,1, 2001, 52-57 και ιδίως 53.

14.  Άρθρο 1 ν.3500/2006 παρ. 2 γ.

15.  Coie, J.D./Dodge,K.A. Aggression and antisocial behavior. Σε: E.E.Singer ./ K.Arenninger (eds.,) Handbook of Child Psychology, 1998 καθώς και Ν.Κουράκης/Φ.Μηλιώνη, και συνεργάτες. Έρευνα στις Ελληνικές Φυλακές Α΄ Τα Σωφρονιστικά Καταστήματα Ανηλίκων Κορυδαλλού και Κασσαβέτειας, ΠΟΙΝΙΚΑ. 44, Εκδόσεις Αντ.Ν.Σάκκουλα, Αθήνα/Κομοτηνή, 1995.

16.  Στο ά.4 παρ.2 του Συντάγματος αναφέρεται: «Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες έχουν ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις.»

17.  Άρθρο 1510 ΑΚ « Γονική μέριμνα» («Η μέριμνα για το ανήλικο τέκνο είναι καθήκον και δικαίωμα των γονέων…» )

18.  Τα στοιχεία παρεχώρησε στη γράφουσα η

ρ. Ελένη ΑγάθωνοςΓεωργοπούλου Εμπειρογνώμων Παιδικής Προστασίας, τ.

ιευθύντρια στο Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού και προέρχονται από αδημοσίευτη μελέτη της : «Το κακοποιημένο παιδί, Πρόβλημα δημόσιας υγείας». Εκφράζονται και από αυτή τη θέση ειλικρινείς ευχαριστίες.

19.  Στο ίδιο.

20.  Μελέτη που δημοσιεύτηκε το 2001 από τον Sidebotham και τους συνεργάτες του, όπως αναφέρεται σε εισήγηση του ψυχιάτρου, στη

ιεύθυνση Οικογενειακών Σχέσεων – Κέντρου για τη Μελέτη και την Πρόληψη της Κακοποιησης-Παραμέλησης των Παιδιών, του Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού,

ρος Γ. Νικολαίδη, «Βία κατά ανηλίκων: ερευνητικά δεδομένα και εφαρμογές στην καθ΄ημέρα πράξη των υπηρεσιών», σε:έκδοση των: Υπουργείο Εσωτερικών και

Δημόσιας   Διοίκησης και Αποκέντρωσης /Γενική Γραμματεία Ισότητας / Εισαγγελία Εφετών και Εργαστήριο Ποινικών και Εγκληματολογικών Ερευνών Νομικής Σχολής , Πανεπιστημίου Αθηνών,» Ενδοιοκογενειακή βία : Προοπτικές μετά το ν.3500/06»1-10 και ιδίως 6.

21.  C. Spatz Widom/S.Hiller-Sturmhoefel, Alcohol Abuse as A Risk Factor, ό.π.

56.

22.  Κέντρο Ερευνών για Θέματα Ισότητας (ΚΕΘΙ), Β.Καρύδης/Β.Αρτινοπούλου (υπεύθυνοι έρευνας)

23.  Σύμβαση για τα   Δικαιώματα του Παιδιού, ν.2101/1992.

24.  Υπηρεσία   Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος.

25.  Γ. Κοτταρίδη/Ε. Βαλάσση-Αδάμ/ Μ. Μαλικιώση –Λοϊζου, «Μεγαλώνοντας στην Αθήνα. Ποιότητα ζωής παιδιών και εφήβων» ΕΚΚΕ, ΕΠΙΚΑΙΡΑ ΘΕΜΑΤΑ 2/2007

26.  www.epsype.gr

27.  Εφημερίδα Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007, σ.7.

28.  Το Σχέδιο αυτό προωθείται από τη Σουηδία (Σουηδική Αρχή Αποζημίωσης και Στήριξης Θυμάτων Εγκλήματος), το Υπουργείο   Δικαιοσύνης της Φιλανδίας, και το Πορτογαλικό Υπουργείο Εσωτερικών

29.  Home-School-Liaison Officer, Home Οffice Development and Practice Report 19, 14.

30.  Ίδρυμα Μαραγκοπούλου για τα   Δικαιώματα του Ανθρώπου, Η παιδική πορνογραφία στο διαδίκτυο,   .Κιούπης (επιστημονική εποπτεία, Α. Ιωαννίδου (επιμέλεια) Νομική Βιβλιοθήκη, Εκδοση 2007.

31.  Ι. Κυρίτση/Σ.Τσιώτρα, ΄Ενα μοντέλο ολιστικής προσέγγισης πρωτογενούς πρόληψης στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση, Η εφαρμογή του σε δημοτικό σχολείο της Αθήνας, σε: ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ, 6, Αθήνα,

Δεκέμβριος 2004, 20-35. και ιδίως 30-33.

διεξοδικότερα το μοντέλο αυτό που βραβεύτηκε σε πανευρωπαϊκό διαγωνισμό από τη βασίλισσα Σύλβια της Σουηδίας, παρουσιάζεται στον παρόντα τόμο.

32.  S.Graham-Berman, U.S.Department of Health & Human Services, Administration for Children & Families,in:www.acf.hhs.gov/programs/cb/pubs/compedium/finding/finda3.htm

33.  Home Office Research Study 290, M.Hester/N.Westmarland, Tackling Domestic Violence: effective interventions and approaches, 2005

34.  Policing and Reducing Crime , Crime Reduction Series, G.Hague, Reducing Domestic Violence …What Works? Multi-agency For a, January 2000.

35.  UN Declaration on the Elimination of Violence Against Women. UN Doc. A/48/49 (1993): A/RES/48/104. Βλ. ιδιίως τη διατύπωση: «κάθε πράξη βίας βάσει του φύλου, η οποία επιφέρει ή είναι πιθανό να επιφέρει σωματική, σεξουαλική ή ψυχολογική βλάβη ή πόνο σε γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων και των απειλών για τέτοιες πράξεις, του εξαναγκασμού ή της αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας είτε συμβαίνει στη δημόσια είτε στην ιδιωτική ζωή.»

36.  Handbook on Justice for Victims, UN, ODCCP, Centre for International Crime Prevention.

37.  www. coe.int

38.  Γιώργος Ιωάννου ¨Κατοχικό Ημερολόγιο¨ ΕΣΤΙΑ, 2000, 56-57.

Advertisements

Σχολιάστε

Filed under Έρευνες

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s